دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان مطالعات مدیریت گردشگری عصر هوشمند 3092-6793 3 1 2026 05 22 Eco-lodges and the Transformation of Rural Destination Settlements: Toward Smart Planning in South Khorasan Province اقامتگاه‌های بوم‌گردی و دگرش سکونتگاه‌های روستایی مقصد: زمینه‌ای برای برنامه‌ریزی هوشمند در خراسان جنوبی 1 22 737526 10.22072/tmsse.2026.2078485.1103 FA محمود فال سلیمان دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. 0009-0005-0824-6077 محمد حجی پور دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران. 0000-0001-5168-0753 Journal Article 2025 11 21 In recent years, urban fatigue and the growing desire for nature-based experiences have led to an increase in short-term stays by city residents in tourist-oriented rural areas. This trend, driven by the expansion of eco-lodges, has produced diverse structural and functional impacts on destination settlements, some evident through spatial transformations and others shaping future development trajectories. This study adopts a macro-level approach to examine the effects of rural ecotourism on spatial transformation and restructuring in rural destination settlements in South Khorasan Province, aiming to provide a logical foundation for smart planning. The research is applied in purpose and descriptive–analytical in method. The statistical population included 24 eco-lodges with over five years of operation in 12 selected villages, surveyed through a complete census at the settlement level. At the household level, 203 households were randomly selected using Cochran’s formula, and quantitative data were analyzed using inferential statistical tests in SPSS. Findings reveal that eco-lodges and rural ecotourists, as key components of sustainable tourism, have significantly contributed to the physical, economic, and social transformation of destination villages. Physically, authentic architectural preservation, beautification of public and historic spaces, and improvements to access routes were most evident. Economically, outcomes included the growth of tourism-related businesses, increased participation of women in home-based activities, and diversified income sources. Social impacts encompassed strengthened place identity, renewed appreciation of cultural and natural values, revitalization of local traditions, and enhanced collective participation. Overall, the institutionalization of ecotourism emerges as a critical driver of multidimensional spatial transformations and a prescriptive strategy for rural revitalization and spatial development planning. در سال‌های اخیر، خستگی ناشی از زندگی شهری و میل انسان به تجربه آرامش در بستر طبیعی، موجب گرایش روزافزون شهرنشینان به اقامت‌های کوتاه‌مدت در روستاهای گردشگرپذیر شده است. این موج جدید که با هدف حضور در اقامتگاه‌های بوم‌گردی در عرصه روستایی شکل یافته، پیامدهای چندوجهی ساختاری و کارکردی در سکونتگاه‌های مقصد به دنبال داشته است؛ برخی از آنها در قالب تحولات فضایی بازنمایی شده و برخی دیگر نیز زمینه‌ساز تحولات آتی است. در این تحقیق کوشش شده با رویکردی کلان‌نگر در سطح سکونتگاه‌های روستایی مقصد بوم‌گردها در خراسان جنوبی، میزان اثرات پدیده‌ی بوم‌گردی روستایی در ابعاد تحولات و دگرش‌های فضایی تحلیل شود تا بنیانی منطقی برای برنامه‌ریزی‌های هوشمندانه در آینده فراهم آید. از نظر ماهیت، پژوهش کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی است. جامعه آماری شامل ۲۴ اقامتگاه بوم‌گردی با بیش از پنج سال سابقه فعالیت در ۱۲ روستای منتخب استان خراسان جنوبی بود که در سطح سکونتگاه تمام شماری شد. در سطح خانوار ۲۰۳ نمونه به‌صورت تصادفی برای تکمیل پرسشنامه انتخاب شد. داده‌ها با آزمون‌های آماری در SPSS تجزیه و تحلیل شد. نتایج نشان داد اقامتگاه‌های بوم‌گردی در روستاها نقش مؤثری در تحول کالبدی، اقتصادی و اجتماعی روستاهای مقصد داشته‌اند. در بعد کالبدی معماری اصیل اقامتگاه‌ها و زیباسازی اماکن عمومی و تاریخی، تعریض و اصلاح معابر بیشترین جلوه را دارد. در بعد اقتصادی، رشد کسب‌وکارهای مرتبط با نیاز گردشگران، افزایش مشارکت زنان در تولیدات خانگی مانند غذاهای سنتی و صنایع‌دستی محلی، و تنوع منابع درآمدی عمده‌ترین پیامدها محسوب می‌شوند. در بعد اجتماعی نیز، تقویت هویت مکانی، توجه مضاعف به ارزش‌های طبیعی و فرهنگی، احیای آیین‌ها و سنت‌های بومی و ارتقای روحیه مشارکت‌جویی و کار جمعی در میان روستاییان مشهود است. بدینسان، پایابی بوم‌گردی در قلمرو سکونتگاه‌ها را می‌توان از عوامل مهم در تحولات ساختاری و کارکردی فضا دانست که به طور مستقیم و غیرمستقیم دارای تبعات چندگانه است و می‌تواند به عنوان یکی از راهبردهای تجویزی نظام مدیریت توسعه فضا در برنامه‌ریزی برای احیا و توسعه روستایی باشد. https://tmsse.vru.ac.ir/article_737526_76a0895c4693b1348e9abadd7716821c.pdf